Biologia - układ rozrodczy

UKŁAD ROZRODCZY
Bezkręgowce
Pierwotniaki		Przeważająca część pierwotniaków rozmnaża się przez podział na dwie komórki potomne. W wyniku takiego podziału powstają nowe organizmy, które mają zdolność rozwoju. U orzęsków dodatkowo występuje jeszcze proces płciowy zwany koniugacją. Charakteryzuje go to, że nie prowadzi do wytworzenia nowych osobników, ale dochodzi jedynie do wymiany informacji genetycznej. Po zakończeniu koniugacji następuje oddzielenie się od siebie obu organizmów. U gatunków, które mają dużo jąder, dochodzi ponadto do plazmotomii. Wówczas jądra grupują się w różnych częściach komórki i następnie oddzielają się. Tworzą w ten sposób dwie do sześciu nowych form. Część pierwotniaków rozmnaża się płciowo. Wytwarzane są gamety, które kopulują i tworzą zygotę. Gamety mogą być pod względem morfologicznym identyczne lub różne.
Pierścienice		Dwie dżdżownice zbliżają się do siebie częściami brzusznymi tak, że części głowowe są naprzeciw siebie, ale skierowane w innych kierunkach. Każdy z partnerów kroplami wydziela płyn, w którym znajdują się plemniki. Ten płyn przenika poprzez otworki w 9 i 10 segmencie do zbiorników nasiennych. Następuje zapłodnienie, komórki siodełka tworzą śluz .Mięśnie kurczą się, kokon jest zsuwany ku przodowi, a do niego przesuwają się jaja. Kokon dżdżownicy kalifornijskiej ma 3 mm, kokon naszych dżdżownic jest białawy i ma 4 mm, można, więc go zauważyć i policzyć.
Stawonogi
Skorupiaki		Większość skorupiaków jest rozdzielnopłciowa, nieliczne są obojnakami. Rozwój może być prosty lub złożony.
Pajęczaki		Pajęczaki są rozdzielnopłciowe, przechodzą rozwój prosty z wyjątkiem roztoczy, u których występują stadia larwalne. Mocno zaznaczony jest dymorfizm płciowy, w niektórych przypadkach występuje kanibalizm, polegający na tym, że samiec po zapłodnieniu pada jej ofiarą. Narządy rozrodcze znajdują się w odwłoku.
Owady		Owady są rozdzielnopłciowe, jaja wytwarzają jajniki, są to proste rurki tworzące dwa grona. Jajnik składa się z szeregu cewek jajnikowych uchodzących do wspólnego jajowodu bocznego. Pojedyncza cewka jajnikowa zawiera część przednią i tylną; w przedniej formują się jaja, które w tylnej są otaczane zewnętrzną otoczką.W otoczce tej pozostaje mały otwór, przez który dostaje się plemnik. Dojrzewające jajo rosnąc przesuwa się ku tyłowi. Boczne jajowody uchodzą do jajowodu środkowego kończącego się otworem płciowym. Ten natomiast uchodzi do komory płciowej. Wejście do niej od zewnątrz nazywa się wulwy. Znajduje się zazwyczaj na ósmym segmencie odwłoka. W macicy odbywa się u wielu gatunków rozwój zarodkowy jaja. Nasienie podczas kopulacji trafia do torebki a z niej do zbiornika i tu oczekuje na złożenie jaj. Do pochwy uchodzą gruczoły dodatkowe. Wytwarzają one substancje ułatwiającą przyklejanie jaj do podłoża. U większości owadów jądra są parzyste, a każde składa się z kilku zrośniętych pęcherzyków, połączonych z przewodem nasiennym. Nasieniowody łączą się w przewód wytryskowy, jest on silnie umięśniony wypycha nasienie na zewnątrz przez otwór znajdujący się na końcu dziewiątego segmentu odwłoka. Dookoła męskiego otworu płciowego ścianki ciała rozrastają się tworząc cewkę, która wraz z wyrostkami tworzy prącie. Jego budowa jest odmienna u przedstawicieli różnych grup owadów. Rzadkie zjawisko u owadów stanowi obojnactwo, przy którym kolejno dojrzewają komórki żeńskie i męskie, a rozród wymaga kopulacji, albo też zachodzi samozapłodnienie.
Mięczaki		Rozmnażanie jest wyłącznie płciowe. Przed zapłodnieniem dochodzi do kopulacji, w trakcie, której łączą sie ze sobą osobniki męskie i żeńskie lub obojnacze. Rozwój może być prosty lub złożony. W rozwoju złożonym występuje larwa wolnopływająca trochnofora lub żeglarek.
Parzydełkowce		Parzydełkowce rozmnażają się płciowo i bezpłciowo poprzez pączkowanie, podział oraz strobilizację. U parzydełkowców występują oba sposoby rozmnażania -bezpłciowe i płciowe. Bezpłciowo rozmnażają się zazwyczaj polipy, a najczęstszym sposobem takiego rozrodu jest pączkowanie. Nowy, początkujący polip może się oderwać od macierzystego, ale bywa też, że pozostaje z nim złączony i w ten sposób tworzy się kolonia osobników. Z polipów może także wypączkować meduza, która po oderwaniu się zaczyna prowadzić samodzielne życie w toni wodnej. Rzadziej u polipów dochodzi do podziału osobnika wzdłuż długiej osi ciała, a zupełnie wyjątkowo do podziału poprzecznego. Specyficznym sposobem rozrodu bezpłciowego polipów jest strobilizacja. Polega ona na tym, że dojrzały polip zaczyna dzielić się poprzecznie na swego rodzaju talerzyki, które u nasady polipa są jeszcze słabo zaznaczone. Im wyżej, tym stają się wyraźniejsze, a szczytowe talerzyki odrywają się i przekształcają w młode meduzy zwane efyrami. Efyry po kilku tygodniach przekształcają się w dorosłe meduzy. Rozmnażanie płciowe zachodzi zarówno u polipów, jak i u meduz. Gamety powstają z komórek interstycjalnych. Krążkopławy są rozdzielnopłciowe, a rozwój mają złożony. Występuje w nim dwubocznie symetryczna, orzęsiona larwa-planula.
Szkarłupnie		Rozgwiazdy i wężowidła rozmnażają się wegetatywnie lub płciowo. U lilowców, jeżowców, kłonic i strzykw występuje tylko rozmnażanie płciowe. Niektóre strzykwy i kłonice są żyworodne, reszta jest jajorodna. Są zwierzętami rozdzielnopłciowymi, bez zaznaczonego dymorfizmu płciowego. Zapłodnienie zawsze jest zewnętrzne, a rozwój złożony.
Płazińce		Charakteryzuje je hermafrodytyzm. Najczęściej występuje zapłodnienie krzyżowe. Zróżnicowany jest również rozwój osobnika. Wirki charakteryzują się rozwojem prostym, zaś pasożyty rozwojem złożonym.
Kręgowce
Płazy		Rozdzielnopłciowość; dymorfizm płciowy silnie zaznaczony. Samiec jest mniejszy od samicy. Samice posiadają narządy głosowe – rezonatory – to worki po obu stronach ciała nadymające się powietrzem. Na wewnętrznym palcu kończyn przednich są modzele, którymi samiec przytrzymuje samicę w czasie kopulacji narządy rozrodcze męskie to: 2 jądra, kolejnie kanaliki wyprowadzające biegnące przez nerkę do moczowodu, następnie jest pęcherz nasienny. W nim są plemniki. On uchodzi do kloaki. W pobliżu jąder znajduje się ciało tłuszczowe  narządy rozrodcze żeńskie: 2 jajniki i ciała tłuszczowe, 2 jajowody, kolejnie odcinek maciczny uchodzący do kloaki okres godowy – maj; samica składa ok. 2 – 3 tyś jaj, które tworzą skupienie substancji. Ono pęcznieje i tworzy skrzep, który unosi się na powierzchni wody. 1. Rozwój. - Jajo jest bogate w żółtko, które znajduje się w dolnym biegunie. Jest ono materiałem odżywczym dla rozwijającego się zarodka. Górny biegun ma ciemne zabarwienia, dlatego, że tam znajduje się pigment. Linia łącząca bieguny to oś jajka. Gdy plemnik wniknie do komórki jajowej, to pozbywa się ona małej ilości płynu, co powoduje zmniejszenie objętości. Między błoną żółtkową, a powierzchnią jajka powstaje szczelinowata przestrzeń. 3 –4 godz. po zapłodnieniu powstaje pierwsza bruzda podziałowa biegnąca południkowo. Trzecia tworzy się równoleżnikowo i bliżej bieguna twórczego, czyli górnego. Następne bruzdy tworzą się południkowo. Początkowo dzielą się komórki leżące na biegunie twórczym Zarodek zbudowany z 12 komórek to monula Następne podziały obejmują biegun dolny i powstaje 16 komórek. Kolejne podziały przebiegają równoleżnikowo tworząc 32 komórkowy zarodek. Dalsze podziały prowadzą do powstanie blastuli Następnie zachodzi gastrulacja w jej wyniku rozwija się larwa – kijanka.
Ptaki		Samiec : 2 jądra    2 nasieniowody uchodzące do steku      Samica - lewy jajnik uchodzi do jajowodu, który rozszerza się do macicy. Ona uchodzi do steku       prawy jajnik i jajowód szczątkowy W jajniku jest komórka jajowa – żółtko. Na nim znajduje się plamka tarczkowa z jądrem. Jest tam również ciemniejsza warstwa z substancją odżywczą. Żółtko osłonięte jest delikatną osłonką. Komórka wpada do jamy ciała, kolejnie do jajowodu gdzie zostaje otoczona białkiem. Tworzą się harazyszmiry utrzymujące białko z żółtkiem. Kolejnie zostaje otoczone błoną pergaminową, dostaje się do macicy, gdzie zostaje otoczone skorupką wapienną. Kolejnie dostaje się do steku i jest usuwane na zewnątrz. Zapłodnienie następuje w jajowodzie.
Ryby		Ryby są zwierzętami głównie rozdzielnopłciowymi i rozmnażającymi się płciowo. Większość ryb jest jajorodna, samice składają ogromną liczbę jaj do wody. Jaja zwane ikrą, są polewane przez samca tzw. mleczkiem zawierającym plemniki. Do zapłodnienia, czyli połączenia komórki jajowej z plemnikiem dochodzi w wodzie, po kilku dniach z jaj wylęgają się młode rybki podobne do rodziców. Tylko nieliczne ryby są żywotne np. mieczyki, u których rozwój zarodka do pewnego momentu przebiega w organizmie samicy. Na czas rozrodu wiele ryb gromadzi się w najbardziej do tego odpowiednich miejscach tak zwanych tarliskami. Z rozrodem związane są bliższe lub dalsze wędrówki ryb np. węgorze żyjące w wodach słodkich, na miejsce rozrodu wybierają głębiny Morza Sargassowego u wybrzeży Ameryki, w których woda jest bardzo zasolona i cieplejsza. Natomiast łososie żyjące w morzach, w czasie rozrodu płyną w górę rzek do potoków górskich. Wiele jaj i młodych zarodków ginie, dlatego ryby składają dużo jaj, tylko nieliczne z ryb opiekują się potomstwem np. żyjące w naszych wodach ciernik buduje gniazdo, w którym samica składa jaja. Samiec również opiekuje się potomstwem.
Ssaki		1. Narządy rozrodcze męskie : - parzyste jądra z licznymi cewkami nasieniotwórczymi i tkanką łączną - parzyste najądrza – tworzy przyległa do jąder, kłębek, skręcone kanaliki nasienne - nasieniowody odchodzące od najądrzy, uchodzące do przewodu moczopłciowego u podstawy prącia, wytwarzają pęcherzyki nasienne, biorą udział w tworzeniu spermy - gruczoł dodatkowy – krokowy – prostota wydzielający płyn konsystencji zasadowej  - organ kopulacyjny – prące zbudowane z ciał jamistych, przez niego przebiega cewka moczowa i przechodzą plemniki                   2. Narządy rozrodcze żeńskie :- parzyste jajniki; w pęcherzykach Graafa powstają komórki jajowe, gdy ona dojrzewa pęcherzyk się powiększa i pęka, komórka jest wyrzucana do jamy ciała w pobliżu jajowodu, pęcherzyk przekształca się w ciałko żółte produkujące hormon. Wydalanie komórki jajowej to owulacja parzyste jajowody kielichowato zakończone i orzęsione także wewnątrz, rzęsy te przesuwają komórkę jajową do macicy, zapłodnienie następuje w jajowodzie macica – tu następuje rozwój zarodka. Przyjmuje ona różne kształty, może być podwójna lub pojedyncza: gryzonie, nietoperze, słonie – macica podwójna zającokształtne, drapieżne – macica pojedyncza, ale dwudzielna otwierająca się wspólnie do pochwy kopytne, wieloryby, syreny – macica dwuroga, wspólnie ujście do pochwy naczelne, niektóre szczerbaki i nietoperze – pojedyncza pochwa, gdzie odbywa się kopulacja, przez nią wysuwa się rodzący organizm. Ona kolejnie przechodzi w przedsionek moczopłciowy, u jej ujścia znajdują się wargi sromowe, pomiędzy nimi wyrostek z ciał jamistych i łechtaczka   3. Rozwój embrionalny- Pęcherzyk Graafa po wydaleniu komórki jajowej przekształca się w ciałko żółte i produkuje hormon – progesteron, który przygotowuje macicę na przyjęcie zapłodnionej komórki jajowej, rozpulchnia jej unaczynione ściany. Niezapłodniona komórka jajowa ginie i jest wydalana - wtedy ciałko żółte przekształca się w tkankę łączną, a następnie zanika. Błona śluzowa macicy powraca do stanu przedowulacyjnego. Rozwój nowej komórki jajowej zachodzi w jajniku.  Cykl płciowy to 4 fazy:- przygotowanie narządów do wytworzenia oocyty – komórki jajowej torują – gotowość do ciąży cofanie się procesów, gdy nie zajdzie zapłodnienie spoczynek Układ rozrodczy podlega układom: nerwowemu i hormonalnemu. Plemniki zostają wprowadzone do pochwy przez prącie. Gdy napotkają komórkę jajową następuje zapłodnienie. U łożyskowców i torbaczy komórka jajowa bruzdkuje całkowicie. W stadium gastruli osadza się w błonie śluzowej macicy i tam tworzą się błony płodowe: surowicza – kosmówka – na zewnętrznej powierzchni tworzy listne wyrostki – kostki wrastające w macicę wewnętrzna – owodnia – wypełniona cieczą, gdzie znajduje się zarodek omocznia – rozrastające się i wzrastające pomiędzy kosmówkę i owodnię To połączenie to łożysko: - 1 część łożyska tzw. płodowa to kosmówka - 2 część – matczyna – jest silnie przekrwiona. Łożysko pośredniczy w wymianie pokarmowej i gazowej zarodka i matki. Krew matki i płodu nie miesza się. Typy łożysk:- rozproszone, gdy kosmyki w niewielkim skupieniu wnikają w błonę macicy    liścieniowate – podobne do rozproszonych     pierścieniowate – kosmyki otaczają zarodek      tarczowate – kosmyki są na okrągłej taczce. U torbaczy, gdzie nie ma łożyska, gastrula jest przesuwana do torby i samica nosi małe. Niektóre ssaki składają jaja. Poza stekowcami są dobrze rozwinięte gruczoły piersiowe zakończone sutkami. Ssaki rodzą się w większości ślepe, są karmione nim porosną sierścią potrzebują opieki.
Gady	Rozwój prosty zachodzący w jaju ( wytwarzanie błon pławnych )

Biologia - układ ruchu

UKŁAD RUCHU
Bezkręgowce
Pierwotniaki	O nieusztywnionej powierzchni komórki mogą poruszać się ruchem pełzakowatym - przesuwają cytoplazmę i tworzą nibynóżki. Organelle te mają zmienny kształt, a ruch pełzakowaty związany jest ze zmianami gęstości powierzchniowej warstwy cytoplazmy i obecnością określonych włókienek cytoszkieletu. Wiele gatunków P. porusza się za pomocą wici bądź rzęsek. Najczęściej występuje jedna wić, rzadziej dwie lub więcej. Wskutek pracy wici komórka wykonuje kruche okrężne wokół własnej osi i sunie do przodu. Rzęski występują w liczbie dużo większej niż wici. Ruch rzęsek jest skoordynowany, dzięki czemu orzęski sprawnie pływają. Niektóre pierwotniaki nie mają zdolności ruchu. Jeśli błona komórka jest elastyczna i nie zawiera zbyt wielu wzmocnień, możliwy jest ruch amebowaty - czyli pełzanie. Polega to na przelewaniu cytoplazmy i powstawaniu nibynóżek. Pseudopodia nie mają określonego kształtu ani miejsca, gdyż zależą one od ruchu i danego położenia cytoplazmy. Inne pierwotniaki mają zdolność ruchu dzięki wiciom lub rzęskom. Jeśli organizm posiada wici - to występuje zazwyczaj tylko jedna lub dwie - długie. Ruch wici powoduje kręcenie się dookoła swojej osi oraz poruszanie do przodu. Rzęski natomiast tworzą aparat złożony z dużej ich liczby. Możliwa jest tu koordynacja ruchów rzęsek.
Pierścienice	Pierścienice są dwubocznie symetryczne. W rozwoju zarodkowym pojawia się u nich mezoderma, z której powstają trzy wypukłości. Dają one początek strunie grzbietowej(środkowa) oraz celomie W każdym członie ciała powstają podobnie - światło woreczków bocznych staje się wtórną jamą ciała, która powoli wypełnia wnętrze ciała. Woreczki stykają się ze sobą ścianami - w tym miejscu powstaje krezka - na niej trzyma się układ pokarmowy. Na granicy metamerów ściany woreczków tworzą przegrodę międzysegmentalną. Całe wnętrze jamy ciała wypełnia płyn, który nadaje kształt ciału. W nim znajdują się dodatkowo komórki ameboidalne - mające zdolność ruchu.
Stawonogi
Skorupiaki	Czułki (2 pary) - antenule - anteny Odnóża gębowe (6 par) - żuwaczki - szczęki (I i II pary) - szczękonóża (I, II i III pary) Odnóża kroczne (5 par) Odnóża odwłokowe (5-6 par)
Pajęczaki	Zaniknięcie czułek Odnóża gębowe (2 pary) - szczękoczułki - nogogłaszczki Odnóża kroczne z pazurkami (4 pary)
Owady	Czułki (jedna para) Odnóża gębowe (3 pary) - żuwaczki - szczęki (I i II pary) Odnóża kroczne z pazurkami (3 pary)
Mięczaki	W budowie mięczaków można wyróżnić głowę nogę i wór trzewiowy okryty płaszczem. Mięczaki należą do pierwoustych. Wykazują bruzdkowanie spiralne. Należą do zwierząt dwubocznie symetrycznych, ale wszystkie ślimaki utraciły symetrię w wyniku torsji, czyli obrotu worka trzewiowego w stosunku do nogi i głowy o 180°. Wiele mięczaków posiada szkielet zewnętrzny. Większość z nich wytwarza muszlę zbudowaną z substancji organicznej: konchioliny i związków wapnia. Muszla pełni rolę ochronną, zwierzę może się w niej schować w razie złych warunków środowiskowych czy niebezpieczeństwa. Poza tym muszla jest miejscem przyczepu mięśni, w tym również mięśni służących do poruszania się. U głowonogów jest skryta pod płaszczem.
Parzydełkowce	Polip-formy osiadłe, nie przemieszczają się, ogranicza się do ruchu czułków i zwijania ciała. Meduzy-formy pływające-poruszają się ruchem odrzutowym dzięki skurczom dzwonu. Zaliczane do planktonu
Szkarłupnie	Ciało szkarłupni od zewnątrz pokrywa orzęsiony nabłonek komórkowy. Pod nim znajduje się tkanka łączna. Pod nią często jest warstwa mięśni. Od wewnątrz ścianę ciała wyściela orzęsiony nabłonek perytonealny.
Płazińce	Ciało możemy podzielić na przód, tył, stronę brzuszną i grzbietową. Pokryte jest ono jednowarstwowym nabłonkiem ektodermalnym, u wirków pokryty jest rzęskami, u pasożytów komórki nie są orzęsione i zlewają się w jedną warstwę zwaną syncytium. Pasożyty posiadają dodatkowo pokryty nabłonek oskórkiem, który chroni przed strawieniem przez enzymy gospodarza. Pod nabłonkiem znajdują się mięśnie gładkie pochodzenia mezodermalnego, u wirków tworzące kilka warstw, u pasożytów mają postać pojedynczych włókienek. Nabłonek oraz mięśnie tworzą wór powłokowo - mięśniowy nadający kształt. Wewnętrzna jama ciała wypełniona jest parenchymą.
Kręgowce
Płazy	Składa się ze szkieletu osiowego, szkieletu obręczy i kończyn. A. Czaszka składa się z mózgoczaszki i trzewioczaszki. B. Obręcz barkowa składa się z łopatek, obojczykowi kości kruczych. C. Kończyna tylna składa się z kości udowej, podudzia, kości śródstopia i palców.
Ptaki	Szkielet ptaków składa się z podobnych elementów jak u gadów, czyli miedzy innymi czaszki, kręgosłupa, szkieletu obręczy barkowej i miednicowej oraz kończyn. W związku z przystosowaniem do latania szkielet ptaków charakteryzują: lekkie pneumatyczne, czyli wypełnione powietrzem kości. Podporowe osadzenie kończyn tylnych. Połączenie kości w skrzydle jest takie, że mogą one poruszać się w jednej płaszczyźnie  żebra połączone mostkiem tworzą mocną klatkę piersiową grzebień na mostku ptaków latających jest miejscem przyczepu mięśni poruszających skrzydłami.
Ryby	Składa się ze szkieletu i mięśni. Ryby mogą mieć szkielet chrzęstny, chrzęstno-kostny lub głównie kostny. Składa się ze szkieletu osiowego,  w skład, którego wchodzi czaszka i kręgosłup oraz szkieletu obręczy barkowej, miednicowej i płetw. Czaszka jest połączona nieruchomo z kręgosłupem, składa się  z licznych kości. Dzieli się na części otaczającą mózg-mózgoczaszkę  i część zwaną trzewioczaszką, w której występują miedzy innymi szczęki umożliwiające pobieranie pokarmu. Kręgosłup zbudowany jest z połączonych ruchomo kręgów. Dzieli się na części tułowiową i ogonową. W części tułowiowej kręgosłupa występują żebra. Obręcz barkowa zrośnięta jest z mózgoczaszką, stanowi oparcie dla płetw piersiowych. Obręcz miednicowa składa się z dwóch kości ruchomo połączonych, które nie są zrośnięte z kręgosłupem. Szkielet płetw to chrzęstne lub kostne promienie, na których rozpięte są fałdy skórne.
Ssaki	1. Czaszka.  Zbudowana z małej liczby kości ściśle połączonych szwami. Szwy na starość zanikają. U stekowców i nietoperzy szwów jest brak. Ich kości zrastają się ściśle we wczesnym rozwoju. Puszka mózgowa rozbudowuje się wzwyż, czoło się powiększa, część twarzowa ulega skróceniu, zmniejsza się żuchwa. Kości potyliczne zrastają się w jedną. Są tam 2 kłykcie potyliczne łączące się z atlasem. Kość potyliczna ma otwór potyliczny, przez który przechodzi rdzeń przedłużony. Szczęka dolna składa się z 1 kości zębowej utworzonej z 2 i szczęki górnej utworzonej z 2. Zróżnicowane zęby ułożone są w zębodołach na kości zębowej i międzyszczękowej.  2. Kręgosłup Zbudowany z kręgów płaskich. Pomiędzy nimi są wstawki chrzęstne w kształcie płaskich dysków. U niektórych kopytnych kręgi szyjne są tyłowklęsłe.   Kręgosłup dzieli się na odcinki:   - szyjny: 7 kręgów, u wielorybów i syren zrastają się, pierwszy krąg to dźwigacz tworzący zamkniętą obręcz, ma on 2 zagłębienia, w które wchodzą 2 kłykcie. Kolejny krąg to obrotowy z zębem wchodzącym w krąg pierwszy - piersiowy: 12-15 kręgów kontaktujących się z żebrami, pierwsze mają wyrostki kolczaste. Żebra kontaktują się z kręgami kręgosłupa, tworzą mostek. 12 Par żeber tworzy właściwą klatkę piersiową. Na nią składają się żebra właściwe, rzekome, wolne - lędźwiowy : 2-9 kręgów, najczęściej 5-7 silnie rozwinięte wyrostki poprzeczne - krzyżowy 1-13 kręgów tworzących kość krzyżową sakrum przez zrośnięcie, u dziobaka – 2, u torbaczy – 1 lub 2, u naczelnych – 5 - ogonowy: kręgów różnie dużo, u człowieka 4-5, u łuskowców – 49. Pokryte mięśniami i skórą chronią narządy wydalnicze, u małp pełnią funkcję chwytną. Pierwotny typ kręgosłupa jest poziomy. U człowieka jest pionowy, esowato wygięty. U niektórych zwierząt występuje typ wstępujący. Gdy wydłużone są kończyny tylne to typ zstępujący.    Kręgosłup ma wygięcia:     - w odcinku szyjnym - w odcinku krzyżowym     3. Pas barkowy     Dwie łopatki, 2 kości krucze, 2 obojczyki. U stekowców dobrze rozwinięta kość krucza, u pozostałych osadzona na łopatce i razem z nią tworzy zagłębienie dla kości ramieniowej kończyny przedniej.       4. Pas miednicowy.      Kości łączą się ze sobą: - biodrowe, głęboko osadzona jest panewka – w niej osadzona jest kość udowa - kulszowe - łonowe łączące się poprzez chrząstkę łonową tworzą obręcz. Chrząstka łonowa u ssaków przy udziale hormonów uwalnia się, pęcznieje, rozsuwa kości łonowe i tworzy większy kanał dla rodzącego się organizmu.    5. Kończyny      Typy kończyn: - pływny u ssaków wodnych kończyny tylne wraz z pasem miednicowym zanikły, przednie to płetwy bardzo dobrze rozwinięte - grzebny u ssaków żyjących w ziemi - lotny kończyny przednie to skrzydła, kości są wydłużone, łokciowa prawie zanikła, promieniowa – dobrze rozwinięta, błony miedzy palcami - kroczny u ssaków naziemnych Są 4 sposoby budowy i rodzaje ruchu - stopochodność - półstopochodność - półpalcochodność - palcochodność
Gady		Szkielet gadów ogólny plan budowy ma taki sam jak u płazów. Typowe elementy szkieletu to: czaszka, kręgosłup, szkielet obręczy barkowej  i miednicowej oraz szkielet kończyn.  Czaszka gadów jest silnie skostniała, wydłużona i zbudowana z licznych kości. Dzieli się na mózgoczaszkę i trzewioczaszką.  Mózgoczaszka tworzy puszkę ochraniającą mózg, a kości trzewioczaszki wchodzi szczęka górna i dolna, najczęściej z zębami. Żuchwa z mózgoczaszką połączona jest ruchomo.  Kręgosłup dzieli się na 4 odcinki: szyjny, piersiowo - lędźwiowy z zebrami  i mostkiem, krzyżowy oraz ogonowy. Obręcz barkowa tworzą duże kości krucze, łopatki i cienkie obojczyki Obręcz miednicowa zbudowana jest z 2 kości bezimiennych, które powstały  z połączenia kości biodrowych, łonowych i kulszowych. Kończyna przednia składa się z: kości ramieniowej, dwóch kości przedramienia, kości nadgarstka, śródręcza i kości palców.  Kończyna tylna z kości udowej, dwóch kości podudzia, kości stepu, śródstopia i kości palców.